Harakâni Külliyesi

KARS KALESİ






Merkez Kale, İç Kale veya stadel olarak anılır. Bazı kaynaklar 12. Yüzyılda saltuklular tarafından yapılmış demekte ise de 10. Yüzyıla kadar inmektedir. 1579 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından onarımı yapılırken, dört köşe mermer kitabe bulunmuş dış surların kapısına koydurulmuştur. Bu kitabeye göre 1152 yılında Sultan Melik İzzetin’in emri ile Veziri Firuz Akay tarafından yaptırılmıştır. Kaleyi 1386 yılında da Timur yerle bir etmiş, 1579 yılındatekrar III. Murat’ın emriyle Lala Mustafa Paşa yeniden yaptırmıştır. Bundan sonra 1616 ve 1636 yıllarında iki kere onarımdan geçmiş, şehir merkezine bazı eserler eklenmiştir. Kaynaklara göre Merkez Kale dışında dış surlar 27.000 metre uzunluğunda olup, 220 burçtan meydana gelmiştir. Dış surlar üzerinde önemli üç kapı bulunmaktadır.


EVLİYA CAMİİ




Miladi 1033 tarihinde Anadolu’ya gelen ilk Alperenlerden Ebu’l- Hasan Harakani Kars’ta şehit düşmüş, 1064 yılında Anı’yı fetheden Selçuklu sultanı Alparslan tarafından Harakani Külliyesi kurulmuştur.

1579 tarihinde Lala Mustafa Paşa’nın Kars şehrini imar çalışmaları sırasında padişah III. Murad’ın emri ile HarakaniKülliyesi genişletilerek Evliya Camii yapılmıştır. 1996 dan 2000 yılına kadar camii Harakani Vakfı tarafından restore edildikten sonra yeniden ibadete açılmıştır.




EBU’L-HASAN HARAKANİ TÜRBESİ




Kars ili, Merkez Kaleçi mahallesi, Medrese sokak, Pafta 30, Ada 72, Parsel 4’de yer alan bugünkü Evliya Camii külliyesi içerisindeki Ebul Hasan Harakani türbesi şehit olduğu 1033 yılından 31 yıl sonra Kars’ın Alpaslan tarafından fethedilmesi sırasında yapılmıştır. Yüzyıllar içerisinde türbe bazı değişikliklerle günümüze kadar ulaşmıştır. 1996 yılına kadar Evliya Camii bahçesinde tüf taşından basit örgü sistemi ile yapılan dörtgen bir yapı içerisinde bulunan türbe bu tarihte Harakani Vakfı tarafından, Evliya camisinin restorasyonu sırasında basit yapılı duvarlar kaldırılarak Evliyanın sandukası ahşap çerçeve içerisine alınmış ve kabrinin bulunduğu alana kubbeli bir türbe yapılmıştır.




Türbenin giriş kapısında bulunan 1617 tarihli Osmanlıca kitabede kubbeli türbenin giriş kapısına orijinal hali ile yerleştirilmiştir. Bu kitabe Mehmet DERVİŞ Paşa tarafından Hicri 1026 Miladi 1617 tarihinde yaptırılmış olup, Osmanlıca “ Hak nasip etti yapıldı merkad-i nev gülzar. Ebul Hasan Harakan şeyhi yattuğu bu yerdir ” anlamındadır.

Evliya camii külliyesindeki kubbeli türbe içerisinde Ebul Hasan Harakani’ye ait türbenin etrafında 21 adet mezar daha bulunmaktadır. Ebul Hasan Harakani türbesi ve Evliya camii külliyesi Vakıflar Genel Müdürlüğünün mülkiyetinde olup, Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıkların Koruma Bölge Kurulunun 09.05.1990 tarih ve 227 sayılı kararı ile tescil edilerek koruma altına alınmıştır.



Türbenin giriş kapısındaki 1854 tarihli Osmanlıca kitabe


Hak nasib itdi de yapıldı Merkad-i nev gül’zâr

Bû’l-Hasen Harakani Şeyh’ünyatduğıdur bu mezâr.

Ol Muhammed-Dervîşitdi bu makamı böyle hoş

Evliyânun aşkına olsun fedâ cânlar hezâr.


Her Murâdhâsıl olur sıdk-ile bunda ey dede

Her kim ihsân eyliye bulunur derdine izâr.

İncidenler bu makamı incidiser o Hakkı

Çün “ihâninüihânu’l-Lah” Kelâmunda yazar.

Târih ün-Nebî-i birden Yûsuf Mollâ dedi

Bâş ed în-sâl sitte vü ‘ışrînhezâr (1026-1617 )



HAVARİLER KİLİSESİ ( KÜMBET CAMİİ )




Selçuklu kümbetlerine benzemesinden ötürü Kümbet Camisi olarak isimlendirilmiştir. Bagrat Kralı Abbas II.Takvor Kars’ı başkent yaptığı sırada, 932-937 yılları arasında 12 Havari adına yaptırmıştır. Yapı dört yapraklı yonca ve haç planının birbirine karışması ile oluşan bir plan düzenindedir. İç mekânını örten merkezi kubbe, kare planlı bir nef görünümündedir. Kare plandan kubbe yuvarlağına karenin her köşesinden çıkan köşe kemerleri ile geçilmektedir. Kubbesi konik biçiminde olan yapı, kubbe altındaki nişler içte yuvarlak dışta beş köşeli olarak yapılmıştır. Yapının ana girişi batı tarafındadır. Ayrıca güney ve kuzey taraflarda da iki giriş kapısı mevcuttur. Apsis yarım daire biçimindedir. Bunun yanı sıra apsisi de içerisine alan 12 metre çapındaki kubbe altı ana mekânı 8 tane ince uzun tonoz kemerli pencere ile aydınlatılmıştır. Havariler Kilisesi yöreye özgü düzgün kesme bazalt taşından yapılmıştır. Selçukluların Kars’ı ele geçirmesinden sonra 1064 yılında camiye çevrilmiş, sonraki yıllarda yine kilise olarak kullanılmış, Osmanlı döneminde 1579 yılında yeniden camiye dönüştürülmüştür. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Ruslar tarafından Kiliseye çevrilmiştir. .Kars’ın 1918’de Türklerin eline geçmesi ile yeniden camiye çevrilmiş,. Kars’ın 1920’de yeniden Türk egemenliğine geçmesi ile tekrar cami olarak ibadete açılmıştır. Yapı 1960-1970 yıllarında müze olarak kullanılmış, 1996 yılında tekrar Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restore edilerek yeniden cami olarak kullanılmaya başlanmıştır.




BÜYÜK KATEDRAL (FETHİYE CAMİİ)




Yazıtlara ve tarihçilere göre kilisenin temelleri Bagratlı Kralı II. Sembat tarafından M.S. 990 yılında atılmış ancak Kral Sembat öldükten sonra kiliseyi eşi kraliçe KATRANİDE tarafından 1001 yılında bitirilmiştir. Kilisenin mimarı aynı yüzyılda İstanbul Ayasofya Kilisesinin tamiratını yapan TİRİDAT ustadır

Katedral 1064 yılında Sultan Alparslanın Anı’yı feth etmesinden sonra camiye çevrilmiş ve ilk fetih namazı kılınmıştır. Bu sebeple büyük katedrale Fetihiye Camii’de denilmektedir.


VAİZOĞLU CAMİİ




İlk olarak Divriği'den gelen zaimlerden Vezin (Vaızn) Köyü'nü zeamet olarak alan Vaizoğlu ailesi tarafından 1580 yılında yaptırılmıştır. Kubbeli güzel bir cami iken,1604 yılında Safavi şahı. Abbas İran Ordusu ile Kars'ı işgal edip 1579 yapılardan çoğunu yıkarken camiyi de yıktırmıştır. Caminin harem kapısının sağındaki 52 X 52 cm Arapça kitabesinde




Restorasyonda ortaya çıkan bu kitabe kazınmış hali ile görülmekte ısrarlarımıza rağmen tahta direği biraz öteye aldıramadık ama yeri belli kapının sağında şu an görülmektedir.



Kitabesi

1.Kadd `Ammerehaze Haci (ibrahim) Halil.
2.Fi tarih, sitte ve hamsin elf (h.1056).
Hacı İbrahim Halil bunu tamir etti,H.1056 yılında (M 1646)



ALİAĞA CAMİİ






Yusufpaşa Mahallesi'nde Atatürk Caddesi'nin doğusundaki cami, Hicri 1260, Miladi 1844 yılında Ali Ağa isimli zengin bir şahıs tarafından yaptırılmıştır. Kare planlı olup kesme siyah taştan inşa edilmiştir. Cami içersinde alt kısmı silindirik, üst kısmı dikdörtgen görünümünde bağlanmış vaziyette 4 adet ahşap sütun bulunmaktadır. Ayrıca iç kısımda yine ağaçtan bir balkonu vardır. Cami düz damlı olup, sökülen ahşap minare yerine, tuğladan yeni minare yapılmıştır. Giriş kısmında fotoğrafta görüldüğü gibi, bir kitabe mevcuttur. Cami ibadete açıktır. Kitabesinin beyitlerini dönemin ünlü müderrisi, Şeyh Vaizzade Muhammed Hamid Efendi yazmıştır. Hattatlar da taşa işlemiştir.


Kitabesi


1.Maşa_Allah (zedelenmiş durumda)
2.Ali Ağa gelüp LiLLAHi FiLLAH, yine bir şirin Cami etdi ihya.
3.Hadisi "Min Buni" mefhumu üzre ilahi, kıl anğaCennatıMe'va.
4.iki düş HAMiD'a, tarih açılsın, Bi-nur, i Ayeti iNNA FETEHNA.
5.Sene 1260 (silinmiş).


Aliağa camii kitabesi


ULU CAMİİ






Kaleiçi Mahallesi'nde, Beylerbeyi Sarayı'nın önünde, şehre hâkim bir tepe üzerinde bulunmaktadır. Sultan 3. Murad adına 1579 yılında inşa edilen kubbeli ve minareli bir cami iken 1604 yılında İran şahı bu cami ile birlikte 5 camiyi temellerine varıncaya kadar yıktırmıştır. Bunun için Kars'ı zapt ettikten sonra yıkım için bir müfreze bırakmıştır. Dolayısıyla yıkılan bu camilerden sonra camii ihtiyacı hâsıl olmuştur. 1053(1643) yılında Dilaver Paşa tarafından, ikinci kez yeniden yapılmıştır. 29 Mayıs 1664'de başlayıp 6 Haziran 1664 tarihine kadar 7 gün süren depremin son günü yıkılan bu cami, 1187(1773) yılında Hacı İbrahim tarafından 1643 yılındaki aslına uygun olarak tamir ettirilmiştir. 1893 yılında Rus işgali sırasında, Ruslar burayı silah deposu yapmışlardır. 1918'de Ermeniler şehri yakarken burayı da yakmışlardır.


İLK Kitabe

Allah La ilahe illallah Muhammeden Resulullah.

Bu Cami Kebir-ün Tarih-i icadı

Devri Sultan İbrahim’de gün gibi oldu ayan.

Kıldı ta'mir Hazret-i Dilaver, Kars’ı aldukda ve Mirimiran

Du'adanunutmasunlar anı serhad-nişin gaziyan.

Sene:1053(=1643).

Allahtan başka tanrı yoktur. Hz.Muhammed onun kulu ve elçisidir

Bu büyük caminin yapılış tarihi

Sultan İbrahim zamanında güneş gibi ortaya çıktı.

Kars’ı aldıktan sonra, Beylerbeyi Hazreti Dilaver tamir etti.

Duada unutmasınlar onu sınırları koruyan gaziler


Sağdaki Kitabe

Ayettir.

1.Udhuluha bi selamin Âminin. HİCR Suresi 46. ayeti

Manası: Oraya güven ve selametle girin.

2.Ya narukuuni berden ve selamen ala ibrahim. ENBİYA Suresi 69. ayet

Manası: Ey ateş ibrahim için serin ve selamet ol.

3.Haza Min Fadli Rabbi. NEML Suresi 40. ayet

Manası: Bunlar Rabbimin Fadlıdır.


Soldaki Kitabe

1.Kad-binahazelcami-üş Şerif-ül cemil.

Muhakkak bu cami güzel bir şekilde bina edildi.

2.Mabdül mümin bi avnillah Celil.

Müminlere dostca Celil olan Allaha ibadeti için.

3.Sahibül hayratı el hacı ibrahim bin Hacı Halil.

Hayrat sahibi Hacı Halil oğlu Hacı ibrahim.

1187 (1773)

Belirtilen yazılar kuzey duvarda belirtilen kitabeler her iki kapının tam kemer ortasındaki Arapça mermer kitabelerdir. Ayrıca duvarın en üst sırasında "Maşa-Allah" yazılıdır.



HACI VELi ABDiAĞA CAMİİ (Temel yıldırım)






Kaleiçi Mahallesi'nde bulunan bu cami de Ermeniler tarafından yakılmış ve minaresi sökülmüştür.1973 yılında gördüğü büyük tamirat ve tadilat nedeniyle tarihi özelliğini tamamen yitirmiştir.

Kapısının üst solundaki iki satırlık kitabesi halen mevcuttur. 1973'te eski ölçüleriyle yeniden onarılmış daha sonra kuran kursu ve abdesthane ilave edilmiştir.1995'te sol bitişiğine cami alanı kadar bir alan ilave edilmiş ve kubbeyle örtülmüştür.1996 yılında ise hemen ön tarafına morg ve kalorifer dairesi eklenmiştir.



LAÇiN BEY CAMİİ




Sukapı Mahallesi'nde kare planlı, siyah kesme taştan, düz toprak damlı olarak yapılmış, sonradan sac çatısı ilave edilerek yeniden yapılmıştır. Caminin ibadet kısmı sonradan yapılan onarım sırasından betonarme olarak yeniden inşa edilmiştir. Ayrıca iç kısma ek olarak bir balkon eklenmiştir. Mihrabı bozulmadan orijinal şekliyle günümüze kadar gelebilmiştir. Halen cami bakımlı olup, ibadete açık bulunmaktadır. 17. yüzyılda yapılmış olan bu Camiyi 1918 de Ermeniler yakmıştır. 1969’da restorasyona alınan camiye minare yeniden yapılmıştır. İbadete açıktır.



BEYLERBEYİ SARAYI






Kaleiçi Mahallesi'nde Kars Kalesi'nin güney eteğinde dikdörtgen planlı iki katlı olan bina siyah kesme taşlardan aralarında harç ve moloz kullanılarak inşa ettirilmiştir. Cephesi güneye bakan binanın, kapı ve penceresi bulunmaktadır. Bina birkaç defa onarım geçirmiştir.1878 Yılına kadar Kars Hükümet konağı olarak kullanılmıştır. Fakat 1918'de Ermeniler tarafından yakılmıştır 1968 de 30 Ekim Ortaokulu daha sonra fen lisesi olmak üzere çeşitli liseler olarak faaliyet sürdürmüş olup, Harakani Külliyesi Projesi dâhilinde restorasyonuna başlanılmıştır.



HARAKANİ KÜLTÜR MERKEZİ





Saltuklu sultanı Melik İzzeddin’in emri ile veziri Firuz Akay tarafından 1153 yılında inşa edilen Kars Kalesinin dış surlarını çevreleyen 7 büyük burçtan biridir. Altıgen planlı burç düzgün kesme bazalt taşından inşa edilmiştir. Taşınmaz tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Harakani vakfı tarafından restoresi yapılan burç üç kattan oluşup iki katı Kütüphane ve üst kat konferans salonu olarak faaliyet vermektedir.